ΚΡΙΤΙΚΗ ΣΤΟ «ΠΡΟΓΡΑΜΜΑ ΚΑΛΛΙΚΡΑΤΗΣ»

ΑΡΧΕΣ ΚΑΙ ΠΡΟΥΠΟΘΕΣΕΙΣ ΕΝΟΣ ΕΝΑΛΛΑΚΤΙΚΟΥ ΣΧΕΔΙΟΥ

ΑΠΟΚΕΝΤΡΩΣΗΣ ΤΟΥ ΚΡΑΤΟΥΣ ΜΕ ΑΥΤΟΔΙΟΙΚΗΣΗ

της Ελένης Πορτάλιου

Δημοτικής συμβούλου Δήμου Αθηναίων με την Ανοιχτή Πόλη

Οι έννοιες και οι θεσμοί της διοικητικής αποκέντρωσης και αυτοδιοίκησης είναι στρατηγικής σημασίας για την αριστερά, καθώς εγγράφονται στα μείζονα θεωρητικά και πολιτικά ζητήματα του κράτους και των σχέσεων κράτους και κοινωνίας. Απ’ αυτή την οπτική οφείλουμε να στοχαστούμε τόσο τις μορφές ανασυγκρότησης του αστικού κράτους σήμερα όσο και τις δικές μας θέσεις , που μπορούν να προκύψουν με τη σύνθεση θεωρητικών αρχών και πολύτιμων  πρακτικών εμπειριών τις οποίες έχουμε συλλέξει από τη λειτουργία των θεσμών και την κοινωνική ανταπόκριση σ’ αυτούς.

Α.   ΙΣΤΟΡΙΚΕΣ ΡΗΞΕΙΣ ΩΣ ΠΕΔΙΟ ΑΝΑΦΟΡΑΣ

Οι έννοιες του δήμου και της κοινότητας έχουν βαθιά ιστορική καταγωγή και μακριά διαδρομή στην εξέλιξη των ανθρώπινων κοινωνιών. Παρά τα διαφορετικά περιεχόμενα και τις διαφορετικές μορφές που έλαβαν, ανάλογα με τη συγκεκριμένη ιστορική περίοδο δημιουργίας τους, αφορούν πάντα στη διαχείριση των «κοινών» από τους ελεύθερους πολίτες, σε αντιπαράθεση με τη συγκεντρωτική δεσποτική ή αυτοκρατορική – μοναρχική εξουσία .

Ο δήμος στην πλήρη δημοκρατική του άνθιση , στην Αθήνα της κλασικής εποχής, αφορά στη δημιουργία των δημόσιων θεσμών της πόλεως (όχι πόλης – κράτους όπως εύστοχα παρατηρεί ο Καστοριάδης) και τη συγκρότηση του σώματος των Αθηναίων πολιτών – που δεν περιλαμβάνει, όμως, τις γυναίκες και τους δούλους – το οποίο αποφασίζει στη συνέλευση του δήμου με άμεση συμμετοχή.  Οι ελεύθεροι πολίτες  ασκούν εκ περιτροπής όλες τις διοικητικές λειτουργίες της πόλεως και σιτίζονται στο πρυτανείο.

Οι κοινότητες αποτέλεσαν τους θεσμούς των αναδυόμενων πόλεων στον ύστερο Μεσαίωνα, στη σύγκρουσή τους με τη φεουδαρχία, τους ευγενείς και τη μεγάλη γαιοκτησία. Τα συμβούλια των κοινοτήτων δεν αποτελούν, όπως και οι πόλεις που αντιπροσωπεύουν, ενιαία σώματα. Διατρέχονται από κοινωνικές αντιθέσεις και συνήθως αποκλείουν το popolo minuto, που κατά καιρούς εξεγείρεται.

 Οι κοινότητες (communidades) της Καστίλλης , 1520 – 22, ήταν μια από τις μεγαλύτερες επαναστατικές προσπάθειες στην Ευρώπη, που αμφισβήτησε την απόλυτη μοναρχία στη δημιουργία του εθνικού κράτους. Ήταν, ταυτόχρονα, ένα κίνημα πολιτών για τοπική αυτονομία, ένα κοινωνικό κίνημα σε αντιπαράθεση με την φεουδαλική τάξη και ένα πολιτικό κίνημα σε αναζήτηση ενός σύγχρονου συνταγματικού κράτους. Οι συνασπισμένες ενάντια στη μοναρχία, τους ευγενείς και την καθολική εκκλησία πόλεις, ίδρυσαν την ομόσπονδη κυβέρνηση των πόλεων, απαιτώντας από τον βασιλιά να δεχτεί τις εξουσίες του κοινοβουλίου που εκλέχθηκε από τις πόλεις. Διακήρυξαν τον εκδημοκρατισμό της εξουσίας με την εγκαθίδρυση της αρχής της εκλογής των τοπικών αξιωματούχων και την υποχρέωσή τους να αναφέρονται σε λαϊκές επιτροπές που οργανώνονταν στο επίπεδο των συνοικιακών σωμάτων. Η επανάσταση πνίγηκε στο αίμα από τον βασιλικό στρατό.

Ο 19ος  αιώνας έθεσε το πρόβλημα του κράτους με νέους όρους.

Ο Ένγκελς , επικρίνοντας το σχέδιο του προγράμματος της Γκότα, έγραφε στον Μπέμπελ: « από τη στιγμή που θα μπορεί να μιλά κανείς για ελευθερία, το κράτος παύει να υπάρχει σαν κράτος. Γι’ αυτό εμείς θα προτείναμε να μπει παντού στη θέση της λέξης κράτος η λέξη “κοινότητα” (Gemeinwesen), μια θαυμάσια παλιά γερμανική λέξη που αντιστοιχεί στη γαλλική λέξη “κομμούνα” ». (Μάρτιος 1875)

Η Παρισινή Κομμούνα το 1871, αποτέλεσε υπόδειγμα συγκρότησης λαϊκής εξουσίας που πραγματοποιεί μια βαθιά ρήξη με το κράτος. Για ένα μικρό διάστημα , λίγο περισσότερο από δύο μήνες, ένα ανώνυμο λαϊκό πλήθος επινόησε μια απρόσμενη απάντηση στο πρόβλημα του κράτους. Με καθολική ψηφοφορία, η Κομμούνα αντικατέστησε το Παλαιό Καθεστώς με μια ολοκληρωμένη δημοκρατία : κατάργηση του μόνιμου στρατού, πλήρης αιρετότητα και ανακλητότητα των δημόσιων λειτουργών. Δεν πρόκειται πια για κράτος με την καθαυτό έννοια του όρου, όπως λέει ο Λένιν, αλλά για δημόσιες λειτουργίες που μεταβιβάζονται στην κοινωνία στη διαδικασία μετάβασης σε μια κοινωνία χωρίς κράτος .

Σ’ ένα πρόχειρο σχέδιο, που η Παρισινή Κομμούνα δεν πρόλαβε να επεξεργαστεί περισσότερο, καθορίζεται ρητά ότι η κομμούνα θα αποτελούσε την πολιτική μορφή ακόμα και του πιο μικρού χωριού. Οι λίγες λειτουργίες που θα απέμεναν για την κεντρική κυβέρνηση θα μεταβιβάζονταν σε υπαλλήλους (κι εδώ υπάρχει ένας σαφής διαχωρισμός της πολιτικής από την διοικητική λειτουργία, η οποία ανατίθεται σε έμμισθους), υπό την προϋπόθεση, όμως, που τότε φάνταζε δυνατή, ότι ο ίδιος ο λαός αναλαμβάνει μέρος των εκτελεστικών λειτουργιών. Αυτό ακριβώς σημαίνει ότι η κοινωνία αυτοδιοικείται στο πλαίσιο ενός συστήματος που δομείται από τα κάτω προς τα πάνω, σε μια διαδικασία σταδιακής κατάργησης του κράτους. Από τις κομμούνες θα εκλεγόταν η εθνική αντιπροσωπία στο Παρίσι. Η ενότητα του έθνους δεν θα έσπαζε, αντίθετα με ότι συνέβαινε στο προηγούμενο καταπιεστικό κράτος, που παρουσιαζόταν ως ενσάρκωση της ενότητας του έθνους, ήθελε όμως να είναι ανεξάρτητη και ανώτερη εξουσία  από το ίδιο το έθνος.

Έχει μεγάλο ενδιαφέρον να προσεγγίσουμε την Παρισινή Κομμούνα σαν ένα δημοτικό κίνημα, προβληματική που αναπτύσσει ο Manuel Castells στο μνημειώδες έργο του «Η Πόλη και οι Αποκάτω». Ο Λουδοβίκος ΧΙV είχε διακηρύξει «το κράτος είμαι εγώ», οι πολίτες του Παρισιού απάντησαν «η κοινωνία είμαστε εμείς». Μαζί με τον θεμελιώδη στόχο των δημοτικών ελευθεριών, η Κομμούνα προέβη στο μέτρο της διαγραφής των οφειλόμενων ενοικίων στην κατοικία, συνδέοντας την αυτοδιοίκηση των ελεύθερων πολιτών με την ανατροπή  των δεδομένων στο χώρο της πόλης , ειδικότερα της κερδοσκοπίας στη γη που δημιουργούσε τεράστια κρίση κατοικίας για τις λαϊκές τάξεις.  

Η αυτοδιοίκηση που εφαρμόστηκε στην Ελεύθερη Ελλάδα είναι, επίσης, μια μεγάλη ιστορική εμπειρία της αριστεράς, που ο εκσυγχρονιστικός πραγματισμός αγνοεί και την οποία η ελληνική αριστερά του 21^ου αιώνα πρέπει να ανακαλέσει, μαζί με την εμπειρία της εφαρμογής του θεσμού στην Ελεύθερη Ευρυτανία, όπως παρουσιάζεται από τον Γεωργούλα Μπέϊκο στο βιβλίο του «ΕΑΜ και Λαϊκή Αυτοδιοίκηση». Ήταν τότε που ο λαός της αριστεράς αντιμετώπιζε στα σοβαρά τις θέσεις περί λαϊκής αυτοδιοίκησης και έσπευδε να τις βάλει σε εφαρμογή, με την ανεξάντλητη πρωτοβουλία που αναπτύσσουν οι κομμουνιστές όταν παίρνουν στα χέρια τους μεγάλες υποθέσεις.  

Β.  ΓΙΑ ΜΙΑ ΑΠΟΣΑΦΗΝΙΣΗ ΤΩΝ ΕΝΝΟΙΩΝ

      ΚΑΙ ΤΗΣ ΘΕΩΡΗΤΙΚΗΣ ΑΦΕΤΗΡΙΑΣ

Θα επιχειρήσω να θέσω ορισμένα σημεία που βοηθούν στην αποσαφήνιση του τι ακριβώς συζητάμε, από ποια θεωρητική αφετηρία βλέπουμε τα πράγματα και τι επιδιώκουμε προχωρώντας στην κριτική αποδόμηση του κυβερνητικού, προς διαβούλευση, κειμένου με τίτλο «Αρχές νομοθετικής πρωτοβουλίας για τη νέα αρχιτεκτονική της αυτοδιοίκησης και της αποκεντρωμένης διοίκησης», αλλιώς «Πρόγραμμα Καλλικράτης», στην αναλυτική αποτίμηση του οποίου θα προχωρήσω αργότερα. Πρωτ’ απ’ όλα πρέπει ν’ αποσαφηνίσουμε τις λέξεις με τις οποίες επικοινωνούμε.

Σημείο 1 : Λαϊκή εξουσία , άμεση και αντιπροσωπευτική δημοκρατία

Οι λεγόμενοι αυτοδιοικητικοί θεσμοί δεν έχουν συγκροτηθεί ως θεσμοί λαϊκής εξουσίας. Αποτελούν βαθμίδες συγκρότησης της αστικής κρατικής δομής που χαρακτηρίζεται από ενιαία λογική στα διάφορα επίπεδα. Μέσω των εκλογών ανατίθεται στα αιρετά σώματα η πολιτική επίβλεψη συγκεκριμένων λειτουργιών του κράτους. Οι πολιτικοί αυτοδιοικητικοί θεσμοί, αποτελούν μορφές αντιπροσωπευτικής και όχι άμεσης δημοκρατίας.

Σημείο 2 : Η αντιπροσώπευση στους θεσμούς

                  και οι αυτόνομες κοινωνικές πρακτικές

Η αντιπροσωπευτική δημοκρατία δεν είναι αδιάφορη για την αριστερά τόσο στη στρατηγική της μετάβασης στο σοσιαλισμό και της σοσιαλιστικής οικοδόμησης όσο και σήμερα. Συμβάλλει στη διαμόρφωση μαζικών κοινωνικών ρευμάτων, τα οποία υπερβαίνουν το στενά τοπικό και ατομικό και διατυπώνουν με πολιτικούς όρους ευρύτερα κοινωνικά αιτήματα.

Η αντιπροσώπευση από τη σκοπιά της αριστεράς δεν πρέπει ν’ αφορά μόνο τις δικές τις δυνάμεις, που περικόπτει δραστικά το πλειοψηφικό εκλογικό σύστημα, αλλά κυρίως τις προϋποθέσεις έκφρασης της κοινωνικής δυναμικής, η οποία μπορεί να κινηθεί αυτόνομα, πέραν των κοινοβουλευτικών κομμάτων και πρέπει να αντιπροσωπεύεται στους θεσμούς. Η αποδοχή (και η διεκδίκηση να διευρύνεται) της αντιπροσωπευτικής δημοκρατίας από την αριστερά δεν σημαίνει αποδοχή της σύγχρονης αυταρχικής, συναινετικής δημοκρατίας. Οι ολιγαρχικές εξουσίες στην εποχή της νεοφιλελεύθερης κυριαρχίας δεν είναι ούτε αντιπροσωπευτικές ούτε δημοκρατικές.

Όσον αφορά στην άμεση δημοκρατία, αυτή μπορεί ν’ αποτελέσει τη δημιουργική μορφή συγκρότησης και λειτουργίας κοινωνικών και πολιτικών ομάδων, κινημάτων ή/και ρευμάτων της αριστεράς, εφ’ όσον το επιλέξουν. Σε κάθε περίπτωση, όμως, δεν αποτελεί κρατική αρμοδιότητα πολύ περισσότερο σε συνθήκες αστικού κράτους.

Για τους θιασώτες της αντίληψης ότι το κράτος δεν συγκροτεί μια τοπικότητα με ένα μέσα και ένα έξω, όπου οι λαϊκές τάξεις στρατοπεδεύουν εκτός της διαχωριστικής γραμμής για να το καταλάβουν, η θέση ότι οι θεσμοί διαπερνώνται από τις κοινωνικές αντιφάσεις και δεν είναι στατικοί πρέπει να συμπληρώνεται με αυτή της οικοδόμησης μορφών άμεσης δημοκρατίας και την κατά προτεραιότητα στήριξη των αυτόνομων κοινωνικών συγκροτήσεων, που λειτουργούν αμεσοδημοκρατικά.

Είναι εξαιρετικής σημασίας για την αριστερά η άμεση δημοκρατία των κοινωνικών κινημάτων και η οικοδόμηση θεσμών λαϊκής αυτοδιαχείρισης και παραγωγής κοινωνικού έργου και υπηρεσιών πέραν του κράτους και της αγοράς. Κι εδώ έχουμε, ήδη σήμερα, σημαντικά παραδείγματα κοινωνικών πρακτικών (συνεταιρισμοί, τίμιο εμπόριο, ηθική τράπεζα κ.λπ.)  Επιτέλους, όπως θα έλεγε και ο Πουλαντζάς, δεν χρειάζεται να απονέμουμε στα πάντα τον υποτιθέμενα ανώτερο τίτλο του πολιτικού. Η κοινωνία, ευτυχώς, δεν αποτελείται μόνο από τις γκρίζες ζώνες τις οποίες σκιάζει το κράτος. Ειδικά σήμερα, που εμπορευματοποιείται ακόμα και ο ανθρώπινος βιόκοσμος, που το κράτος και η αγορά διεισδύουν σε λειτουργίες τις οποίες ασκούσε ιστορικά η κοινωνία, διαλύοντας κοινωνικά δίκτυα και σημαντικές μορφές διανθρώπινης επικοινωνίας, πρέπει να είμαστε πολύ προσεκτικοί.

Να θυμίσω ότι οι αυτοδιοικητικές αρχές, ακόμα και της αριστεράς, είναι συνήθως εχθρικές στις κοινωνικές πρωτοβουλίες αυτοδιαχείρισης, δηλαδή σε πρακτικές  που υποδεικνύουν ότι η κοινωνία μπορεί να αυτοοργανώνεται και ο δήμος, δηλαδή το κράτος, απλώς να στηρίζει αυτή την αυτοοργάνωση (Αγορά Κυψέλης, Βίλλα Ζωγράφου, Ελεύθερος Γαλαξίας, Αυτόνομος Κοινωνικός Χώρος Πετρούπολης, Πάρκο Ναυαρίνου, κ.λπ.).

Όταν σήμερα αναφερόμαστε σε τοπική ανάπτυξη θα πρέπει να εννοούμε όχι μόνο δημοτικούς τομείς αλλά μορφές κοινωνικών συνεταιρισμών που αυτοδιαχειρίζονται έναν παραγωγικό τομέα. Και αυτό βρίσκεται σε αντίθεση τόσο με τον Καποδίστρια και τον Καλλικράτη, όσο και με μια αντίληψη της αριστεράς, η οποία υποκαθιστά την κοινωνία από το κράτος και η οποία οδήγησε στην κατάρρευση των καθεστώτων του υπαρκτού σοσιαλισμού. Χωρίς πολιτική δημοκρατία και κοινωνική αυτοδιαχείριση δεν υπάρχει σοσιαλισμός.  

Σημείο 3: Αποσυγκέντρωση του κράτους

Η αποσυγκέντρωση του αστικού κράτους δεν ταυτίζεται με την αποκέντρωση και την αυτοδιοίκηση. Η αποκέντρωση σε σχέση με την αποσυγκέντρωση περιγράφει καλύτερα την πολιτική διαφοροποίηση των αποκεντρωμένων έναντι των θεσμών του συγκεντρωτικού κράτους και παραπέμπει στην αυτοδιοίκηση, που αφορά στην πολιτική λειτουργία και τον τρόπο λήψης των αποφάσεων από τους αυτοδιοικούμενους πολίτες.

Βεβαίως, η αποσυγκέντρωση, ακόμα και σε ένα συγκεντρωτικό σύστημα με πλειοψηφικό τρόπο εκλογής, μπορεί να καταστήσει περισσότερο διαφανείς τις κρατικές λειτουργίες και, επομένως, να αναδείξει την κοινωνικά και ταξικά αντιφατική τους φύση. Αλλά αυτό δεν είναι η πρόθεση των αστικών πολιτικών δυνάμεων, γι’ αυτό θεσμοθετούν ισχυρές ασφαλιστικές δικλείδες  θωράκισης του κράτους απέναντι στις κοινωνικές αντιφάσεις. Ταυτόχρονα, η αποσυγκέντρωση μπορεί να διευκολύνει τους πολίτες στις συναλλαγές τους με το τοπικό κράτος, αλλά κάτι τέτοιο δεν εξασφαλίζεται αυτόχρημα, όπως θα εξηγήσουμε στη συνέχεια σχολιάζοντας το «Πρόγραμμα Καλλικράτης». Σε κάθε περίπτωση χρειάζεται προσοχή. Τόσο οι θεσμοί όσο και οι πολιτικές δεν χάνουν την ταξική τους φύση όταν μιλάμε για αποκέντρωση και αυτοδιοίκηση.

Σημείο 4 : Εμείς και οι άλλοι

Αν το κράτος εκφράζει σχέσεις ανάμεσα στους κυρίαρχους και τους κυριαρχούμενους και συμπυκνώνει τον συσχετισμό δυνάμεων μεταξύ των κοινωνικών τάξεων σε μια συγκεκριμένη ιστορική περίοδο, σήμερα ο συσχετισμός δεν είναι ευνοϊκός για τις λαϊκές τάξεις. Είναι άλλο πράγμα να διατυπώσουμε ως ΣΥΡΙΖΑ και ως αυτοδιοικητικά σχήματα  ένα εναλλακτικό σχέδιο αποκέντρωσης με αυτοδιοίκηση, που αντιστοιχεί στις σημερινές ανάγκες και δυνατότητες, να το απευθύνουμε στην κοινωνία και στη βάση αυτού να διεξάγουμε την κριτική και τους αγώνες μας,  με στόχο να διαμορφώσουμε νέους συσχετισμούς και άλλο να φανταζόμαστε ότι  ο «Καλλικράτης» του ΠΑΣΟΚ και ευρύτερα του δικομματισμού θα αποκεντρώσει το κράτος και θα δημιουργήσει προϋποθέσεις λαϊκής εξουσίας. Η λογική, όλοι μαζί για τον εκσυγχρονισμό που αποτελεί εθνικό στόχο, δοκιμάστηκε από ενός είδους αριστερά και οδήγησε στην ενσωμάτωσή της.

Σημείο 5 : Οι νεοφιλελεύθερες πολιτικές στους δήμους

Ακόμα και οι καλύτεροι θεσμοί αντιστοιχούν σε περιεχόμενα για τα οποία πρέπει, επίσης, να συζητήσουμε. Το σύγχρονο αστικό κράτος, λιγότερο ή περισσότερο συγκεντρωτικό, αναλαμβάνει, προκειμένου να στηρίξει τις νεοφιλελεύθερες πολιτικές, σημαντικές οικονομικές λειτουργίες, οι οποίες αφορούν τόσο στη συγκέντρωση των πόρων (από ποιους) και στην κατανομή τους μέσω του προϋπολογισμού (για τι και για ποιους), όσο και στην επιτάχυνση της συγκέντρωσης του κεφαλαίου και τη μεταβίβαση δημόσιων τομέων στο κεφάλαιο και την αγορά. Στην αρμοδιότητα των καποδιστριακών δήμων ανήκει ένα μέρος του κοινωνικού κράτους και ένα μέρος της περιβαλλοντικής πολιτικής. Η εμπειρία που έχουμε από τη συντριπτική πλειοψηφία των δημοτικών αρχών, στις οποίες προΐστανται  δικομματικές δυνάμεις, είναι ότι  αυτές εφαρμόζουν νεοφιλελεύθερες πολιτικές. Μεγάλα τμήματα των έργων  και των δημοτικών λειτουργιών εκχωρούνται σε ιδιώτες, με αποτέλεσμα να διασπαθίζεται ο ισχνός, ούτως ή άλλως, προϋπολογισμός που κατανέμεται στους δήμους από το  κεντρικό κράτος.